در ستایش فراق – عشق یک فانتزی جذاب

عشق و تنهایی در اندیشه یونگ

در نظریات روان کاو شهیر سوئیسی کارل گوستاو یونگ مفاهیم انسانی، رنگ و بویی تازه و منحصر به فرد به خود می گیرد. مفاهیمی مثل تنهایی دیگر لزوما بد نیست و می تواند به فردیت افراد مرتبط شود. عشق دیگر یک پدیده ی صرفا بیرونی نیست و می تواند راه کاری برای کشف خویشتن و سفر به سوی تنهایی اصیل خود باشد. تنهایی در اذهان مردم شاید امری مطلوب و مورد پسند نباشد اما آن تنهایی که یونگ از آن یاد می کند لزوما بد نیست و می تواند بسان ابزاری برای غواصی عمیق در دل دریای معنویت و دانش تلقی گردد.

آنجا که یونگ می گوید: ” اگر آدمی بیش از دیگران بداند تنها می شود” و یا آنجا که می گوید : “تنهایی ناشی از نبود مردم نیست بلکه ناشی از ناتوانی در گفتن چیزهاییست که برایت مهم اند” درک می کنیم که در حقیقت افراد هرچقدر بیشتر در مسیر فردیت، معنویت و دانش سیر و سلوک کنند تنها تر می گردند و از آنجایی که سیر و سلوک در این امور مذموم و ناپسند نیست در نتیجه تنهایی هم می تواند در این ساحت تبدیل به امری ممدوح و پسندیده گردد.

در جایی دیگر یونگ حکیم می گوید ” سنگینی تنهایی از نبودن دیگری نیست، سنگینی تنهایی به خاطر جدایی از خود است، آنکه دلت برایش تنگ شده خودت هستی.” در این بیان، انسان در پیوند با خویشتن می تواند سنگینی تنهایی را رفع کند و بدون اینکه نیازی به دیگری داشته باشد تنها با پیوستن به خود می تواند از ابعاد منفی تنهایی بگریزد.

پس مسئله کجاست که انسان ها دائما از تنهایی به پیوند می گریزند؟ به قول یونگ ” پرهیز از کدامین وظیفه ما را به ورطه ی چنین روان رنجوری سوق داده است؟” چرا انسان ها در روابط خود دائما به دنبال پیوندی غیر اصیل هستند؟ پیوندی که بیش تر از آنکه متوجه اصالت وصل باشد دلالت بر فرار از فراق و تنهایی دارد!

پیوند با رحم مادر در عنفوان خلقت هر انسانی و بهره مندی از یک حمایت و حضانت مطلق بیولوژیکی از سمت مادر که با ترومای تولد از هم فرو می پاشد و اولین اشک ها و گریه ها را بر گونه های نوزاد جاری می کند، به نظر می رسد اولین محرک انسان برای پرهیز از تنهایی و ایجاد پیوند با دیگریست تا شاید فرد باز بتواند آن مامن مهم و بی نقص را بازیابی کند. اما این موضوع متاسفانه دیگر قابل دستیابی به آن کیفیت نیست و انسان در این مسیر دچار سرخوردگی دائمی خواهد شد. تنها راه پیوند اصیل با فردی دیگر به قول یونگ ” تحمل امر تحمل ناپذیر است” بدین توضیح که باید بپذیریم تنهایی پس از تولد اصالت دارد و کیفیت بقیه پیوندهای انسان تا آخر عمر او ارتباط مستقیمی با پذیرفتن اصالت تنهایی است. اینجاست که فرد با پیوستن به خود اصیل و درونی اش می تواند به مادر هستی متصل گردد و به طوری اصولی بر احساس تنهایی خود غلبه کند و آنگاه بتواند با فردی دیگر ارتباطی شایسته ترتیب دهد که شرط روابط شایسته همین پذیرش تنهایی است. انسان هرچقدر رابطه اش با خود را ترمیم کند می تواند در رابطه با دیگری پیشرفت نماید.

با این توضیحات،  روابط انسانی و عشق تعاریف سنتی خود را از دست می دهند و به جای اینکه ابزاری برای رنج و آسیب روحی باشند تبدیل به عاملی برای رشد و نجات فردیت می گردند. دیگر رنج ازدواج و عشق مقدس می گردد. در این فرض انسان های وارد شده به رابطه به مثابه آیینه ای بی رحم برای یکدیگر عمل می کنند و طرفین رابطه انگشت اتهام را از دیگری به سمت تصویر درونی خود بر می گردانند و کمتر معشوق خود را مذمت می کنند و بیشتر عیوب خود را مرمت!

اینجاست که طرفین در رابطه، تنهایی خود و دیگری را به رسمیت می شناسند و آن را ابزاری برای رشد فردی می دانند. آنها بین خود و دیگری مرز و فاصله ای می بینند و آن را ارزشمند می دانند و پذیرش آن را بر خلاف عوام، مغایر عشق ورزی نمی دانند. دیگر مفهوم کلیشه ای ما یک روحیم در دو بدن رنگ می بازد و به جمله ی ما دو روحیم در دو بدن که فردیت یافتگی همدیگر را به رسمیت می شناسیم تبدیل می گردد.

یونگ در مورد عشق و نحوه ی عاشق شدن چنین می گوید: ” هر انسانی باید تمامیت خودش را زندگی کند. بخش کوچکی از این تمامیت را به صورت خودآگاه و هشیار زندگی می‌کند و آگاهانه به دنبال علایق و کشش‌های درونی خود می‌رود ولی بخش عمده‌ی وجودش را به صورت ناآگاه و از طریق فرافکنی (projection) بر دنیا زندگی می‌کند. عشق همیشه جزء بخش‌هایی است که ما آگاهانه انتخابش نمی‌کنیم و ناخودآگاه به آن گرفتار می‌شویم، ‌پس حتما زیر آن یک فرافکنی  وجود دارد . اما از چه نوعی؟
یونگ اظهار داشت هر انسان یک موجود دو جنسیتی است که ظاهرا فقط یک جنس به نظر می‌رسد. یونگ ویژگی‌های مردانه‌ی درون هر شخصی را آنیموس و ویژگی‌های زنانه‌ی درون هر شخص را آنیما نامید. در عشق، ویژگی‌های متضاد جنسیت ظاهری هر فرد، بر روی فرد غیر هم‌جنس خودش فرافکنی  می‌شود و به این صورت شخص در درون دیگری به دام می‌افتد. مثلا فردی با ظاهر مردانه دارای ویژگی های آنیمایی خود است که اگر آنها را زندگی نکرده باشد و به اعماق ناخودآگاهش پس زده باشد ممکن است همان ویژگی ها را در زنی ببیند و قسمتی را که زندگی نکرده با فرافکنی کردن روی او شروع کند و در او قلاب بشود و خودش هم متوجه نگردد چه خبر است و این کشش عجیب از کجاست.

یونگ اظهار داشت که عشق دو ویژگی همیشگی دارد: یکی از آنها بعد ناخودآگاه بودن و دیگری ناپایداری آن است. دیر یا زود فرافکنی ها فرو می ریزد و فرد متوجه می شود کسی که عاشقش بوده اصلا کسی نیست که او میخواهد.

از نگاه یونگ عشق چگونه به وجود می آید؟

 تا زمانی که نقاط تاریکی در ناخودآگاه انسان است که به حوزه هوشیاری در نیامده امکان مبتلا شدن به عشق هم هست. انسان های فرزانه وقتی به دام عشق گرفتار می شوند بسیار متفاوت از افراد معمولی عمل می کنند. آنها تمام انرژی و توجه خود را معطوف این مسئله می کنند که ویژگی های درونی فرافکنی خود را ببینند و به این ترتیب یک قدم دیگر به سمت هوشیاری و تمامیت درونی حرکت کنند تا در نهایت ازدواج مقدس انجام بگیرد که پیوند مرد با آنیمای درون و یا پیوند زن با آنیموس درون است. برای این افراد عشق موهبت بزرگ طبیعت در جهت شناخت و تکامل است. در حالی که برای انسان های عادی دیگر، عشق فرصت دو روزه برای داشتن حال خوب است که بعدا با ریزش فرافکنی ها یک بار دیگر به جمله های نمایشنامه ای خود برسند و دوباره همان زندگی تکراری گذشته را ادامه دهند.

اینجاست که عشق های رایج از نگاه یونگ عموما به نتیجه مطلوب که خودشناسی است منتهی نمی شود و فرد سعی می کند به دنبال کسی دیگر بگردد تا بتواند فرافکنی های خود را برای حمل کردن به او بدهد و متاسفانه در انتهای این مسیر معمولا ناکامی و سرخوردگی در انتظار شخص عاشق است. معمولا مردم عادی پس از چند ناکامی ممکن است بگویند: “تنهایی و بی عشقی را روی پیشانی ما نوشته اند” یا مثلا بگویند” همه زن ها همین طورند، لعنت به همه اشان” و بدینسان از مسیر تقدس و آموزگاری عشق دور شوند.

با این تعاریف از یونگ در مورد تنهایی و عشق اگر به این نتیجه برسیم که او معتقد است انسان ها در نهایت تنها هستند و حتی هدف ازدواج و عشق نیز به بلوغ رساندن همین تنهاییست به بیراهه نرفته ایم. دیگر با این تعاریف مجرد بودن امری مذموم نیست و اگر کسی با تجرد به فردیت برسد نمی بایست به خاطر ازدواج نکردن سرزنش شود کما اینکه ازدواج نیز به خودی خود فضیلتی محسوب نمی شود اگرفرد آن را آموزگار خود برای طی کردن مسیر فردیت قرار ندهد و از رنج های آن برای خودسازی بهره نبرد.