کتاب محتوم ساپولسکی | خلاصه، نقد و خرید

Determined: A Science of Life Without Free Will
✍️ رابرت ام. ساپولسکی | ۲۰۲۳ | انتشارات پنگوئن پرس

رابرت ام. ساپولسکی، عصب‌شناس و زیست‌انسان‌شناس شناخته‌شده، در کتاب «Determined» استدلالی رادیکال و علمی را دنبال می‌کند: اراده آزاد وجود ندارد. به باور او، هر فکر، انتخاب و رفتاری که انسان انجام می‌دهد، نتیجه زنجیره‌ای از علل زیستی، محیطی، فرهنگی و تاریخی است که خارج از کنترل فرد قرار دارند.

ساپولسکی با رویکردی میان‌رشته‌ای، از علوم اعصاب، ژنتیک، روان‌شناسی رفتاری، نظریه تکامل، و حتی فیزیک کوانتوم برای پشتیبانی از استدلال خود استفاده می‌کند. او می‌گوید: اگر به عقب نگاه کنیم، هر انتخابی که فرد انجام می‌دهد حاصل مجموعه‌ای از رویدادهای پیشین است—از شلیک نورون‌ها در کسری از ثانیه قبل گرفته تا تجربیات دوران کودکی، محیط اجتماعی، فشارهای فرهنگی، و حتی شرایط دوران جنینی. بنابراین هیچ لحظه‌ای وجود ندارد که در آن «خودِ مستقل» آزادانه تصمیم بگیرد.

ساختار و محتوای کتاب

کتاب در پانزده فصل به‌تدریج این تز را گسترش می‌دهد:

زنجیره بی‌پایان علل: ساپولسکی با تمثیل «لاک‌پشت‌ها تا بی‌نهایت» توضیح می‌دهد که هر کنش انسانی بر شانه علت‌های پیشین سوار است.
علوم اعصاب تصمیم‌گیری: یافته‌های تجربی نشان می‌دهد که مغز قبل از آن‌که ما آگاه شویم، تصمیم گرفته است. آزمایش‌های لیبت و پژوهش‌های جدیدتر نشان می‌دهند نیت و عمل آگاهانه، پیامدی پسینی است.
ژنتیک و محیط: ژن‌ها، تعامل با هورمون‌ها و شرایط محیطی، شخصیت و رفتار فرد را شکل می‌دهند. حتی انتخاب‌های ظاهراً کوچک ریشه در زمینه‌های گسترده دارند.
تکامل و فرهنگ: فشارهای انتخاب طبیعی و الگوهای فرهنگی قرن‌ها و هزاره‌ها رفتار جمعی ما را شکل داده‌اند.
رد «عزم» و «خویشتن‌داری»: برخلاف ایده سنتی که انسان می‌تواند «خودش را کنترل کند»، ساپولسکی نشان می‌دهد آنچه به نظر می‌رسد عزم و اراده است، صرفاً بازتاب الگوهای زیستی و فرهنگی قبلی است.

پیامدهای اخلاقی و اجتماعی

بخش پایانی کتاب به نتایج عملی این دیدگاه اختصاص دارد:

مسئولیت فردی: اگر اراده آزاد وجود ندارد، مفهوم سنتی «مسئول بودن» زیر سوال می‌رود. کسی به‌طور مستقل انتخاب نکرده است که خلاف یا اشتباهی انجام دهد.
نظام قضایی و مجازات: ساپولسکی پیشنهاد می‌کند به جای مجازات به‌مثابه انتقام یا مسئولیت فردی، باید با الگوهای جایگزین فکر کرد: مانند قرنطینه پزشکی برای افراد خطرناک یا بازپروری اجتماعی.
اخلاق و همدلی: اگر بپذیریم همه رفتارها محصول علل خارج از کنترل فرد هستند، احتمالاً درک بیشتری نسبت به خطاهای دیگران پیدا می‌کنیم. ساپولسکی تأکید می‌کند که این دیدگاه نه به معنای بی‌نظمی اخلاقی، بلکه به معنای گسترش همدردی و شفقت است.

جمع‌بندی

ساپولسکی نتیجه می‌گیرد که باور به اراده آزاد یک توهم تکاملی و فرهنگی است. اما حذف این باور به معنای از دست دادن معنا در زندگی نیست. او می‌گوید: پذیرش جبرگرایی علمی می‌تواند ما را به جامعه‌ای عادلانه‌تر، انسانی‌تر و همدلانه‌تر هدایت کند، چرا که دیگر افراد را «گناهکار» یا «شایسته سرزنش» نمی‌بینیم، بلکه آنها را محصول زمینه‌های زیستی و اجتماعی می‌دانیم.