تحقیقی پیرامون آیه ی 53 سوره ی فرقان

Blog page

وَ هُوَ الَّذی مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ هذا عَذْبٌ فُراتٌ وَ هذا مِلْحٌ أُجاجٌ وَ جَعَلَ بَیْنَهُما بَرْزَخاً وَ حِجْراً مَحْجُوراً

و او کسی است که دو دریا را موج زنان به سوی هم روان کرد این یکی شیرین (و)گوارا و آن یکی شور(و) تلخ است و میان آن دو مانعی استوار قرار دارد.
فرقان ۵۳


تحقیقی پیرامون آیه ی ۵۳ سوره ی فرقان

آیه ی فوق از جمله آیاتی است که مباحثی پیرامون مخلوط شدن آب دریاها بیان می کند.در این مقاله قصد داریم به یاری خدا تحقیقی تفسیری و علمی از آیه به عمل آوریم و بررسی کنیم که آیا این آیه اعجاز علمی قرآن است یا نه؟از خواننده ی عزیز تقاضا داریم انتقادها و پیشنهادات خود را نسبت به این متن به اطلاع ما برسانند.

ترجمه ی این آیه:
” مرج” از ماده” مرج” (بر وزن فَلَج) به معنى مخلوط کردن و یا ارسال و رها نمودن است و در اینجا به معنى در کنار هم قرار گرفتن آب شیرین و شور است. و اینکه فرمود:” وَ جَعَلَ بَیْنَهُما” خود قرینه است بر اینکه مراد از مخلوط کردن دو دریا، روانه کردن آب دو دریا است با هم، نه مخلوط کردن آن دو، که اجزاى آنها را در هم و برهم کند.(المیزان)
” عَذَب” به معنى گوارا و پاکیزه و خنک، و” فُرات” به معنى خوش طعم و خوشگوار است،” مِلح” به معنى شور، و” اُجاج” به معنى تلخ و گرم است (بنا بر این ملح و اجاج نقطه مقابل عذب و فرات است).
” بَرزخ” به معنى حجاب و حائل میان دو چیز است.
و جمله” حِجْراً مَحْجُوراً” جمله‏اى بوده است که در میان عرب به هنگامى که با کسى روبرو مى‏شدند و از او وحشت داشتند براى گرفتن امان، این جمله را مى‏گفتند، یعنى” ما را معاف و در امان دارید و از ما دور باشید”.(۱)

تفسیر آیه:
تفسیر نمونه ذیل این آیه چنین می آورد که: به هر حال این آیه یکى دیگر از مظاهر شگفت‏انگیز قدرت پروردگار را در جهان آفرینش ترسیم مى‏کند که چگونه یک حجاب نامرئى، و حائل ناپیدا در میان دریاى شور و شیرین قرار مى‏گیرد و اجازه نمى‏دهد آنها با هم آمیخته شوند.
البته امروز ما این را مى‏دانیم که این حجاب نامرئى همان” تفاوت درجه غلظت آب شور و شیرین” و به اصطلاح ،تفاوت” وزن مخصوص” آنها است که سبب مى‏شود تا مدت مدیدى به هم نیامیزند.
گرچه جمعى از مفسران براى پیدا کردن چنین دو دریایى در روى کره زمین به زحمت افتاده‏اند که در کجا دریاى آب شیرین در کنار آب شور قرار گرفته و مخلوط نمى‏شود، ولى این مشکل نیز براى ما حل شده است، زیرا مى‏دانیم تمام رودخانه‏هاى عظیم آب شیرین که به دریاها مى‏ریزند در کنار ساحل، دریایى از آب شیرین تشکیل مى‏دهند و آبهاى شور را به عقب مى‏رانند و تا مدت زیادى این وضع ادامه دارد، و به خاطر تفاوت درجه غلظت آنها از آمیخته شدن با یکدیگر ابا دارند، و هر یک به دیگرى” حجرا مهجورا” مى‏گوید! جالب اینکه بر اثر جزر و مد آب دریاها که در شبانه روز دو مرتبه بر اثر جاذبه ماه صورت مى‏گیرد سطح آب دریا به مقدار زیادى بالا و پائین مى‏رود، این آبهاى شیرین که دریایى را تشکیل داده‏اند در مصب همان رودخانه‏ها و نقاط اطراف آن در خشکى پیش مى‏روند و انسانها از زمانهاى قدیم از این موضوع استفاده کرده، نهرهاى زیادى در این گونه مناطق دریا کنده‏اند و زمینهاى فراوانى را زیر کشت درختان برده‏اند که وسیله آبیارى آنها همین آب شیرین است که به وسیله جزر و مد بر مناطق وسیع گسترش مى‏یابد.
هم اکنون در جنوب ایران شاید میلیونها نخل وجود دارد که ما قسمتى از آن را از نزدیک مشاهده کرده‏ایم که تنها با همین وسیله آبیارى مى‏شوند، و در فاصله زیادى از ساحل دریا قرار گرفته‏اند، در سالهایى که بارندگى کم و آب رودخانه‏هاى عظیمى که به دریا مى‏ریزد تقلیل پیدا کند گاهى آب شور غلبه مى‏کند که مردم کشاورز این سامان از آن سخت نگران مى‏شوند زیرا به زراعت آنها لطمه مى‏زند.
ولى معمولاً چنین نیست و این آب” عذب و فرات” که در کنار آن آب” ملح و اجاج” قرار گرفته، به آن آمیخته نمى‏شود، سرمایه بزرگى براى آنها محسوب مى‏شود.
ناگفته پیدا است وجود علل طبیعى در اینگونه مسائل هرگز از ارزش آنها نمى‏کاهد. مگر طبیعت چیست؟ جز فعل خدا و اراده و مشیت پروردگار است که این خواص را به این موجودات داده؟! جالب اینکه هنگامى که انسان با هواپیما از این مناطق مى‏گذرد، منظره این دو آب که رنگهاى متفاوتى دارند و با هم آمیخته نمى‏شوند به خوبى نمایان است که انسان را به یاد این نکته قرآنى مى ‏اندازد.

آب های شور و شیرینضمنا قرار گرفتن این آیه در میان آیات مربوط به” کفر” و” ایمان” ممکن است اشاره و تشبیهى در این امر نیز باشد که گاهى در یک جامعه، در یک شهر، و گاه حتى در یک خانه افرادى با ایمان که همچون آب عذب و فراتند در کنار افراد بى ایمان که همچون آب ملح و اجاجند، با دو طرز تفکر، دو نوع عقیده، و دو نوع عمل پاک و ناپاک، قرار مى‏گیرند، بى آنکه بهم آمیخته شوند.(۲)

در این جا بد نیست تخلصی از ترجمه ی مقاله ای از کِن آبِرِکت در این مورد را بیاوریم:

ترکیب شدن آب شیرین و شور
اساساً دهانه ی رودخانه بدنه ای پویا و محرک از آب است ،جایی که آب شیرین و آب شور به یکدیگر می رسند اگرچه این دو آب همیشه به آسانی با یکدیگر مخلوط نمی شوند،گاهی اوقات هم هرگز با یکدیگر مخلوط نمی شوند،بلکه چینه چینه می شوند و یا تشکیل لایه می دهند.
در اکثر دهانه های رودخانه ها ،مخلوط شدن آب شیرین و آب شور توسط سنجش سطح شوری آب مشخص می شود.
فرآیند ترکیب به هیچ وجه آسان و ثابت نیست.چهار مورد ذکر شده در هر فصل بلکه هرروز متفاوت است.سه نوع درجه ی ترکیب داریم که نوع اول ترکیب بسیار کم و نوع دوم ترکیب بخشی و نوع سوم ترکیب خوب است.(این مقاله به زبان انگلیسی قابل دانلود است)

آب های شیرین وشور

در ادامه بخشی از مقاله راکی گِیِر دانشمندی طبیعی دان را می آوریم:
Rocky Geyer, Senior Scientist and Chair -Applied Ocean Physics & Engineering Department
Woods Hole Oceanographic Institution

سطح آب صاف است اما شیرهای دریایی می دانند که در زیرآب آشفتگی است. آب رودخانه پس از بیرون ریختن به داخل دریا دوباره به عقب یعنی به درون رودخانه طغیان می کند.سطح آب آرام است اما ِآب های شور و شیرین در قالب گرداب های سرکش، طغیان می کنند.از دیدگاه یک فیزیک دان تفاوت چگالی بین آب شیرین و آب شور دهانه را جالب می سازد.هنگامی که آب رودخانه به آب دریا می رسد آب شیرین و سبک تر به بالای آب شور و چگال تر می آید، آب دریا به آرامی داخل دهانه ی رودخانه، آن هم زیر آب خروجی رودخانه می شود و راه خود را خلاف جریان رودخانه از کف باز می کند.
این آب های گردان از بیرون قابل مشاهده نیستند اما یک ماهیگیر ممکن است که بفهمد ، تورش هنگامی که در آبِ به ظاهر، آرام فرومی رود برای حفظ خودش در تقلا و تلاش است.(یعنی جریانی از زیر تور را حرکت می دهد)
پیلینی(طبیعیدان معروف رومی) دریافت که آب سطح و آب کف در خلاف جهت حرکت می کنند.او چیزی را کشف کرده بود که امروزه به آن “جریان دهانه ای “می گویند.

داخل شدن سرزده ی آب شور
جریان های شور و شیرین مخالف گاهاً به آرامی و یکی فوق دیگری حرکت می کنند. اما وقتی تفاوت سرعت به آستانه ی مشخصی می رسد آشفتگی قدرتمندی رخ می دهد و آب شور و شیرین مخلوط می شوند.جریان های جزر و مدی که مستقل از جریان دهانه ای عمل می کنند همچنین بر این نیرو می افزایند و آب شور و شیرین را برای تولید آب نیمه شور مخلوط می کند.

آب های شیرین و شور

نتیجه گیری:
از مطالب فوق الذکر و مقاله های آورده شده می توان این گونه استنباط کرد که در عالم طبیعت و در دهانه ی رودخانه های آب شیرین که به دریا می ریزند جریان هایی از آب شیرین و شور بوجود می آید که به دلیل اختلاف چگالی میل ترکیبی بسیار اندکی دارند و نسبت به حجم عظیم این دو جریان می توان گفت با یکدیگر تا مدتی مخلوط نمی شوند.این دو جریان که آب شیرین در بالا و آب شور در زیر است در کنار هم قرار دارند و حتی خلاف یکدیگر هم حرکت می کنند اما با یکدیگر ترکیب نمی شوند.البته طبق تحقیقات باید گفت که بالاخره این دو آب به مرور زمان ترکیب خواهند شد و ابتدا آب های نیمه شور((brackish water و بعد آب شور را تشکیل می دهند اما با توجه به خاصیت آب که ماده ای است بسیار نفوذگر و میل ترکیبی بالایی هم دارد این نکته حائز اهمیت است که در برخورد این دو آب، آب شیرین و شور بسیار به یکدیگر بی میل هستند و تا مدت مدیدی بدون ترکیب شدن در کنار هم می مانند و حتی مرز بین این دو آب (salt and fresh boundary )از عکس های هوایی کاملاً محسوس است.
این مطلب به طور دقیق در آیه ی مورد بحث مطرح شده است و قرآن به صراحت به این پدیده ی طبیعی اشاره کرده است.
با بررسی علمی این واقعه و اینکه آیه به آن اشاره کرده است باید به دنبال این موضوع برویم که آیا بیان این مورد از حضرت محمد ص محتمل بوده است یا نه؟ به هرحال این واقعه موردی بوده است که قابل فهم بوده و اگر کسی با این مورد در کنار دریا روبه رو می شده است شاید با مشاهده ی شخصی و یا شنیدن از افراد محلی متوجه این امر می شده است تازه اینکه این پدیده ی طبیعی در زندگی مردم بسیار نقش داشته است و مردم از آن استفاده می کرده اند پس احتمال اینکه مردم اطراف این محل ها از این دو آب باخبر بوده باشند بسیار است.اما سوال اینجاست که آیا محمد از چنین جریانی می توانسته باخبر باشد یا نه؟
برای رسیدن به پاسخ این سوال می توان چهار سرفصل زیر را بررسی کرد تا موضوع مشخص شود:

سرفصل اول : جغرافیای عربستان و سوریه:
باید ابتدا جغرافیای عربستان و محیط زندگی حضرت محمد ص را بررسی کنیم که آیا در عربستان رودخانه ی عظیمی هست که به دریا بریزد و این پدیده در آنجا شکل بگیرد یا نه؟ و درنهایت باید سفرهای پیامبر به خارج از شبهه جزیره را بررسی کنیم که آیا مناطقی مانند شام چنین رودخانه هایی داشته یا نه؟

الف: مختصر بررسی انجام شده بر سرزمین عربستان نشان می دهد که عربستان به هیچ وجه رودخانه ی دائمی سالانه ندارد و یکی از گرم ترین مناطق روی زمین است.عربستان در حاشیه ی دریای سرخ دارای رودخانه های فصلی می باشد .این رودخانه های فصلی شاید وقتی به دریا می ریزند چنین پدیده ای را ایجاد کنند.

نکته: باید بگوییم که در آیه از کلمه ی بحر استفاده شده است و این کلمه اگر بخواهد به رودخانه ای تعلق بگیرد مسلماً به هر رودخانه ای تعلق نمی گیرد و تنها می توان از رودخانه های بزرگ تعبیر به بحر کرد لذا چون چنین رودخانه هایی نه در عربستان و نه در سوریه وجود دارد شاید بتوان این موضوع را بیان کرد که پیامبر این پدیده را اصلاً ندیده است چون اگر دیده بود از چنین رودخانه های کوچکی تعبیر به بحر نمی کرد.این نکته ای است که می تواند بدون هیچ بحثی اعجاز این آیه را بیان کند با این حال بحث را ادامه می دهیم.

ب: در مورد سفرهای پیامبر هم باید بگوییم که پیامبر فقط دو سفر به خارج از شبه جزیره داشته آن هم سفر به شام(منطقه ی بُصری) بوده است.منطقه ی شام(سوریه) هم رودخانه ی عمده اش فرات است که اصلاً به دریا نمی ریزد و چندین رودخانه ی دیگر هم دارد که برخی از آنها به دریا می ریزد.

نتیجه گیری مورد ۱ :عربستان و سوریه عمدتاً گرم و خشک هستند ولی رودخانه های فصلی و غیر فصلی اندکی هم دارند که به دریا بریزد.لذا باید گفت تا به اینجا می توان گفت عربستان و شام چنین پدیده هایی را می توانسته در بر داشته باشد.ولی عربستان به هیچ وجه رودخانه ی بزرگ و عظیمی در برنداشته است که به دریا بریزد.

سرفصل دوم: زندگی پیامبر قبل از بعثت(۴۰ سالگی):
با توجه به سرفصل قبلی که گفتیم در عربستان و سوریه رودهای فصلی و غیر فصلی ای وجود دارد که به دریا می ریزد و احتمال دارد که این پدیده ی طبیعی در این دو ناحیه رخ می داده است و شاید کسی بگوید پیامبر اسلام این پدیده را خود دیده است و آن را در کتاب خود آورده است، به بررسی این موضوع می پردازیم که آیا پیامبر پیش از بعثت به این مناطق(مناطقی که رودخانه به دریا می ریزد) رفته است یا نه؟
این موضوع با بیان دو مورد مشخص می شود:

مورد اول:در تواریخ چیزی مبنی بر اینکه پیامبر قبل از بعثت به خارج از مکه و آن هم به کنار دریا رفته باشد نیامده است.
(در گذشته بدلیل هزینه بر بودن و وقت گیر بودن سفر افراد برای سفرهای خود دلیلی داشتند و برای پیامبر هم دلیلی نبوده است که از مکه خارج شود)
مورد دوم: پیامبر تنها دو بار از مکه خارج شدند و آن دو سفر ایشان به شام (منطقه ی بُصری ) بود.سفر اول در سنین کودکی و سفر دوم در دوران جوانی و هردو هم سفرهای تجاری بوده است.مسیر تجارتی عربستان به شام از کنار دریا نمی گذشته است لذا در طول سفر پیامبر نمی توانسته چنین پدیده ای را مشاهده کند.

آب های شور و شیرینمکه

مقصد هم که شهر بُصری بوده است شهر ساحلی نبوده است که پیامبر بتواند چنین پدیده ای را مشاهده کند.شهر بُصری با نزدیک ترین رودخانه هایی که به دریا می ریخته اند حداقل ۲۰۰ کیلومتر فاصله داشته است .(که این مسیر مصیری نیست که یک کاروان تجاری بیهوده آن را طی کند).لذا در سفر های خود هم پیامبر چنین پدیده ای را نمی توانسته مشاهده کند.
به هرحال با کنار هم گذاشتن همه ی این موارد می توان این نتیجه را گرفت که بدلیل کمبود رودخانه ها در عربستان این پدیده موردی رایج نبوده است اما به طور کلی هم نمی توان احتمال آن را نادیده گرفت.البته با توجه به آیه که از کلمه ی بحر استفاده کرده است و فرموده “مرج البحرین” اشاره به این دارد که این دو جریان آب هردو جریانهای عظیمی هستند و اینکه از جریان رودخانه تعبیر به بحر کرده اشاره به این دارد که منظور رودخانه های عظیم است. و در واقع هم تجلی واقعی برخورد دو بحر در مواقعی است که رودخانه های عظیم به دریا می ریزند.و لذا چون در عربستان چنین رودخانه ای نداریم این نتیجه بدست می آید که این آیه درصدد بیان حقیقتی است عمومی در جهان.
در تصویر زیر به وضوح تفکیک آب شیرین و شور رودخانه ی وادی الحمد و دریای سرخ را می بینید.

آب های شیرین و شور

با توجه به تصویر فوق باید این موضوع مورد بررسی قرار گیرد که آیا اولاً این رودخانه درزمان پیامبر بوده است و آیا پیامبر به انتهای این رود رفته بوده است یا نه؟(این رود در منطقه ی تبوک است)
در مورد دوره ی دوم زندگی پیامبر که پس از بعث بوده است برای رسیدن به این پاسخ شاید بتوان با بررسی اوضاع آب و هوایی دریای سرخ(قلزم) دلیلی یافت که لزومی برای پیامبر وجود نداشته است که به این منطقه ها برود و رفتن به این منطقه ها اتلاف انرژی و هزینه بوده است.در زیر مطالبی از کتاب سلسله التواریخ نقل می کنیم.
(بدلیل)فراوانى کوههایى که در این دریا (دریاى قلزم) واقع است، پیشروى در آن دریا مقدور نیست، در سواحل این دریا پادشاهى و یا آبادانى وجود ندارد، و از آنجا که کشتى‏ها باید شب را در جاى مطمئنى لنگر بیندازند و از خوف برخورد با کوههاى دریاى سرخ فقط روزها به مسیر خویش ادامه مى‏دهند. قلزم دریایى بس تاریک با بادهایى نفرت انگیز و مشمئز کننده است که نه در عمق آب و نه در سطح آن هیچ خیر و منفعتى وجود ندارد و همچون دریاى هند و چین نیست که از اعماقش لؤلؤ و عنبر و از کوههایش جواهر و معادن طلا و از دهان حیواناتش عاج به دست آمده و در جنگلهایش آبنوس و بقّم و خیزران و درخت عود و کافور و جوز بویا و قرنفل و صندل و دیگر انواع ادویه پاکیزه و پرندگان ففاغى یعنى طوطى‏ها، طاوس‏ها و ماده‏اى خوشبو که در حیوانى شبیه گربه و اندکى بزرگتر از آن گرفته نمى‏شود و نیز آهوى مشک و گونه‏هاى بى‏شمار سودمند دیگرى به دست مى‏آید.(۷)
موارد فوق الذکر اصلاً احتمال اینکه پیامبر به ساحل دریای سرخ نرفته است را قوی می کند چراکه در آن زمان سفر کردن هزینه بر و وقت گیر بوده است و افراد برای سفرهای خود دلیلی داشته اند و ظاهرا دلیلی برای پیامبر هم نبوده است که به این منطقه سفر کند.
پس به طور کلی دلیلی نه قبل و نه بعد از بعثت برای پیامبر نمی یابیم که تصمیم بگیرد به کنار دریا برود.لذا اگر رودخانه ای هم در کنار دریا بوده است و به دریا می ریخته است دلیلی برای پیامبر نبوده است که بخواهد به این مناطق برود به خصوص با توجه به هزینه ها و سختی های سفر در ایام قدیم.
باید گفت که نهرهای غیر دائمی زیادی ظاهراً طبق برخی نقشه ها در حاشیه ی دریای سرخ وجود داشته است که خود به خود احتمال معجزه بودن این آیه را کم می کند.اما باید دقت شود که این جریان ها بسیار کوچک بوده اند و تعبیر بحر به آنها بعید به نظر می رسد! در تصاویر زیر این مورد محسوس است.
پس تا اینجا رودخانه های غیر دائمی در عربستان یافتیم که به دریا می ریزند و گفتیم که چون پیامبر چه قبل بعثت و چه بعد ازآن دلیلی برای سفر به این مناطق نداشته است و اینکه بدلیل غیر رایج بودن این پدیده احتمال اینکه این مورد را از دیگران شنیده باشد هم کم است لذا تا به اینجا بیان این حقیقت علمی جنبه ی اعجاز به خود می گیرد .
مورد دیگری که باید بررسی شود این است که در دو سفری که پیامبر به شام داشته است آیا این موقعیت برای او پدید آمده است که این پدیده را در سوریه ببیند؟آیا اصلاً در سوریه این واقعه پدید می آید ؟آیا پیامبر در سفر خود به کنار دریا رفته بوده است؟
در مورد سفرهای پیامبر هم باید گفت که دو سفر پیامبر به شام (سوریه) قبل از بعثت که تنها سفرهای او به خارج از شبهه جزیره بوده است،هم بعید است با چنین پدیده ای روبرو شده باشد چراکه حضرت طبق اقوال به شهر بُصری برای تجارت رفت که در آن جا بحیرا هم او را ملاقات کرد و ظاهراً برای تجارت به آن شهر رفته بود و شهرهای دیگر مقصد او نبود.طبق نقشه ی ملاحظه شده (۶) بُصری نیز شهری ساحلی نیست و ظاهراً هم هدف کاروان های تجارتی همین شهر بوده است و نه شهری دیگر.البته در حوالی این شهر رودهای غیر دائمی هم بوده اند که به دریا می ریخته اند اما طبق نقشه ها، پیامبر با یکی از آنها در حدود ۲۶۰ کیلومتر و با دیگری هم در حدود ۲۰۰ کیلومتر و با رود دیگر در حدود ۵۲۰ کیلومتر فاصله داشته است که بعید به نظر می رسد پیامبر بی هدف به مصب این رودخانه ها رفته باشد! سفر اول پیامبر به شام که در کودکی بوده است که عملاً می توان گفت در این سن فهم این پدیده منتفی است و اصلاً وی همواره با کاروان بوده است، سفر دوم که پیامبر با هدف تجاری برای خدیجه به شام رفت نیز به بصری بوده است و شاید دلیلی نداریم که پیامبر به مناطق مصب رودخانه ها آن هم با این فواصل رفته باشد .(البته احتمال به طور کلی منتفی نیست).باید گفت سوریه هم تنها یک رودخانه ی عمده دارد (فرات) که آن هم به دریا نمی ریزد و در سوریه تنها رودی که شاید بتوان از آن تعبیر به بحر کرد همین رود فرات است.
این مورد هم باید بررسی شود که ممکن است پیامبر به این مناطق نرفته باشد اما از دیگران شنیده است و این مطلب را نقل کرده است.باید گفت که این پدیده واقعاً مورد رایجی در عربستان نبوده است چراکه عربستان منطقه ای است گرم و خشک که حتی یک رودخانه ی دائمی هم ندارد در ضمن بیان این پدیده با این کیفیت کمی از اعراب آن زمان بعید به نظر می رسد و اینکه این پدیده مسئله ای است که اهمیت آن در مناطق خاصی شاید مطرح باشد و بیان آن و نقل آن به مردم سایر مناطق مرسوم نمی باشد.(پدیده ها و تکنیک ها و روش ها و شرایط محیطی شمال ایران را تصور کنید که به هیچ وجه لزومی ندارد که برای مردمان اصفهان بیان شود و می بینیم که ما از این موارد کاملاً بی خبریم.)هرچند فهم آن توسط یک فرد غیر بومی هم بعید نیست.

آب های شیرین و شور

آب های شیرین و شور

در نتیجه گیری کلی شاید بتوانیم احتمال بالایی به این موضوع اختصاص دهیم که پیامبر با آن وضعیت قبل از بعث و با آن گرفتاری هایی که در طول ۲۳ سال پس از بعث داشته است بسیار بعید است که به مناطق ساحلی و آن هم مناطقی که رودخانه به دریا می ریخته است برود و همچنین با توجه به گرمی و خشکی عربستان و اینکه این مورد واقعا مورد رایج و مبتلا به نبوده است (حتی برای محلیان مصب رودخانه ها چراکه عربستان رود دائمی ندارد) احتمال اینکه این پدیده با این کیفیت به گوش پیامبر رسیده باشد بعید به نظر می رسد.

پی نوشت ها:
۱- تفسیر نمونه،ج ۱۵،ص۱۲۳
۲- تفسیر نمونه، ج‏۱۵، ص: ۱۲۴
۳- مجله Oceanus-مجله ای در بررسی اقیانوس ها به طور دقیق-موسسه ی اقیانوس شناسی woods hole
۴-کلیت مطالب این مقاله را می توان از سایت های معتبر انگلیسی زبان استخراج کرد.
۵-برگرفته از سایت wikipedia.com
۶-نرم افزار جغرافیای جهان اسلام-ذیل واژه ی بُصری
۷- سلسله التواریخ یا اخبار الصین و الهند -دریاى قلزم و بنادر آن ….. ص :۱۳۷


کلیپ تصویری صحنه برخورد آب های شور و شیرین

البته صحت این کلیپ و تحقیق در مورد اون بر عهده بیننده. من صرفا به مطالب تحقیقی از جانب خودم مطمئن هستم…